Rituelen geven houvast bij een afscheid en helpen vorm te geven aan het verlies, waar woorden soms tekortschieten.
Maar door de eeuwen heen zijn rituelen van rouw behoorlijk veranderd. Ook in de vijftien jaar dat ik uitvaartondernemer ben, heb ik veel zien veranderen.
In de vorige eeuw ging bijvoorbeeld de aanzegger van deur tot deur om mensen persoonlijk het overlijden van een dorpsgenoot mede te delen. In zijn zwarte pak, met op zijn hoofd een hoge zwarte hoed, waaraan een lang zwart lint hing. De lengte van het lint vertelde iets over de betekenis die iemand tijdens zijn leven had gehad.
In het dorp waar ik geboren ben, was het gebruikelijk om in het huis van rouw de gordijnen dicht te doen. Buren rouwden soms mee door ook een half gordijn te sluiten. Verderop in het dorp deden betrokkenen en familieleden hetzelfde aan de zijde van het huis die naar het huis van rouw wees.
Mijn voorganger en voorbeeld, Henk Kleijer, zette in een huis van rouw de klok stil. Als teken dat de overledene uit de tijd was gegaan en dat de tijd voor de nabestaanden even stil mocht staan. Het was tijd voor rouw en afscheid nemen. Ook legde hij soms een laken over een spiegel. Niet langer de focus op onszelf en ons uiterlijk, maar op het verlies dat ons was overkomen.
Mooie rituelen die door de tijd heen grotendeels verdwenen zijn.
Maar er zijn ook rituelen die ik nog steeds gebruik. Als we iemand thuis opbaren in een kist en daar een kleed overheen leggen, maak ik nog altijd rechte vouwen in dat kleed. Voor ieder kind van de overledene een eigen vouw. Zo kun je aan het kleed zien hoe groot het gezin van rouw is.
Ook vandaag de dag ontstaan er nieuwe rituelen. Zo steken we vaak herinneringskaarsen aan tijdens een uitvaart. Om te symboliseren dat liefde niet stopt bij de dood, maar soms zelfs sterker gaat branden. Omdat we dan pas echt beseffen wat we moeten missen en wat we hebben gehad.
Soms maken we een bloemenband om de kist, zodat alle aanwezigen een bloem kunnen steken als persoonlijke afscheidsgroet. Ook leggen we bloemen op de kist of strooien we bloemblaadjes in het graf, waarmee we het als het ware de overledene bedekken met een deken van liefde.
Een ander mooi ritueel is het lintenritueel. Nabestaanden kiezen ieder een eigen lint. Die worden aan elkaar geknoopt en in de handen van de overledene gelegd voordat de deksel op de kist wordt geschroefd. De linten steken dan nog buiten de kist. Aan het einde van het afscheid mag iedereen zijn eigen lint doorknippen. Als teken van het loslaten, maar ook als teken dat we de liefde en herinneringen ons verdere leven mogen meenemen.
In ons afscheidshuis De Laatste Halte hangt een prachtig schilderij van een boom in een groen veld. Onderaan staat de tekst:
“Sterven is verhuizen van de buitenwereld naar het hart van de mensen die van je houden.”Een uitspraak van de bekende rouwtherapeut Manu Keirse.
Wanneer een “loge” (iemand die opgebaard heeft gelegen in ons afscheidshuis) het station verlaat, mag de familie een vlinder met de naam van de overledene op het schilderij of op de gouden rand plakken. Een mooi ritueel. Als ik soms voor het schilderij sta, lees ik namen en herinner ik mij de verhalen…
Maar soms ontstaan er ook spontaan nieuwe rituelen. Rituelen die precies passen bij dat ene afscheid.
Zo ook gisteren, toen ik voor een 96-jarige vader en opa het afscheid mocht verzorgen in Ugchelen. In oktober 2022 leerde ik deze bijzondere man kennen. Zijn vrouw lag op sterven en samen met zijn kinderen wilde hij haar uitvaart voorbespreken. Ik had direct een fijne klik met meneer en zijn gezin. Wanneer ik later door Stroe reed, keek ik altijd even naar zijn huisje om te zien of hij er nog was.
En ja… op 22 mei jl. was hij in zijn eigen vertrouwde omgeving rustig ingeslapen. Hij was geboren in Tjimahi, het huidige Cimahi, op West-Java in voormalig Nederlands-Indië. De plaats stond in de koloniale tijd bekend als een belangrijke garnizoensstad van het KNIL. Ook hij had in het leger gediend en zo was hij uiteindelijk in Stroe terechtgekomen.
Het liefst liep hij in een korte broek met een pet. Maar het meest merkte je zijn roots terug in zijn smaak. Want bij alles wat hij at, moest sambal. Of het nu spaghetti, andijvie of iets anders was; er ging altijd een flinke schep sambal bij. Er gingen wekelijks drie grote potten doorheen. Zijn zoon grapte al dat de plaatselijke Spar het in de omzet zou gaan merken en dat ze de bevoorrading maar alvast moesten terugschroeven.
Gisteren was de dag van zijn afscheid. Tijdens een besloten afscheid namen we samen met drie kinderen, een schoonzoon en drie kleinzoons afscheid in het paviljoen van begraafplaats Heidehof. Na afloop reden we gezamenlijk de kist over de begraafplaats, langs de graven, onder de klanken van Javaanse muziek. De jongste zoon had een zwart doosje op de kist gezet. Tijdens de wandeling vroeg ik wat erin zat. “Een potje sambal,” zei hij met een twinkeling in zijn ogen.Ja, pa en sambal… dat was een twee-eenheid.
Ik besefte meteen dat het potje straks niet mee de oven in kon. Glas mag immers niet worden meegegeven omdat het smelt en schade kan veroorzaken. Toen we op het ovenplein aankwamen, vroeg ik hem het doosje te openen. En zo schepten we om de beurt een flinke lepel sambal op de kist. Met een traan én een glimlach deden we dat. Een spontaan ontstaan ritueel. Een ritueel van liefde. Een ritueel van samenhorigheid.
En weer terug in het paviljoen werden er grote loempia’s voor ons neergezet. Met natuurlijk sambal erbij.
Voor mij zal deze uitvaart altijd verbonden blijven aan twee woorden:
Sambal bij?